صفحه آرایی

صفحه آرایی کتاب

برای صفحه‌ آرایی کتاب، نخست پایه کار را طراحی و رسم می‌کنیم. (در روشهای رایانه‌ای فاصله‌ها را برای رایانه تعریف می‌نماییم.) سپس از حدود یک تا دو میلی متری حروف، کاغذ سفید اضافی کنار ستون حروفچینی شده را قیچی می‌نماییم و دور می‌ریزیم. هنگام صفحه آرایی باید» خبر «یعنی متن دستنویس یا تایپ شدۀ کتاب را کنار دست خود داشته باشیم و با توجه به نظم مطالب، حروفچینی را در صفحه ماکت بچسبانیم.

صفحه ماکت یا همان پایه کار چاپ شده، به رنگ آبی است. گاهی هم خط‌کشی پایه کار را روی میز نور نصب می‌کنیم و با استفاده از کاغذهای سفیدی که روی آن می‌گذاریم، صفحات را برای مرحلۀ عکاسی چاپ افست آماده می‌کنیم.

صفحه‌آرایی کتابهای بدون عکس بسیار ساده است و به خلاقیت و ابداع نیازی ندارد. مدیر تولید مؤسسه یا مسئول آماده‌سازی صفحات برای عکاسی ضوابطی را در نظر می‌گیرد و تمام صفحات کتاب با رعایت این ضوابط برای عکاسی آماده می‌گردند. این ضوابط به تعداد سطور بالای سرفصلها، محل استقرار تیترها و میان تیترها و تیترهای فرعی‌تر، چگونگی وضعیت سرفصلها و از این قبیل مربوط می‌شود.

صفحه آرایی کتاب

در هر صفحه فقط باید پانوشتهایی را آورد که متن مربوط به آن هم در همان صفحه آمده است. پانوشتها باید در قسمتی از صفحه بیایند که سطح حروف است و به حروف متن اختصاص دارد؛ یعنی صفحاتی که پانوشت دارند، از پایین کاملاً باید با صفحات بدون پانوشت در یک امتداد باشند و سطر آخر پا نوشت در امتداد سطر آخر متن صفحۀ مجاور باشد. چون فاصلۀ سطرهای پانوشت کمتر از فاصله سطرهای متن است، فاصلۀ بین آخرین سطر متن با اولین سطر پانوشت، در صفحات مختلف پانوشت‌دار یک کتاب واحد، یکسان نیست. میان متن و پانوشت گاهی هیچ نوع علامتی نمی‌گذارند؛ گاهی یک خط کوتاه رسم می‌کنند که در این حالت بهتر است طول آن با طول تمام سطر رابطه‌ای طلایی داشته باشد؛ مثلاً اگر طول سطر را به 8 واحد مساوی تقسیم کنیم، این خط به اندازه 3 یا 5 واحد طول داشته باشد.

در بعضی کتابها بین متن و پانوشت خط کامل رسم می‌کنند که این روش را توصیه نمی‌کنیم؛ ارجح است که با هیچ خط و علامتی نگذاریم یا از یک خط کوتاه استفاده کنیم.

در مورد پانوشتها موارد ذیل را باید رعایت نمود:

  • پانوشتهای فارسی و لاتین همیشه از راست به چپ و با شماره‌های فارسی چاپ می‌شوند.

  • پانوشتهای لاتین همیشه از چپ به راست و با شماره‌های لاتین حروفچینی و صفحه‌آرایی می‌گردند.

در پایان پانوشتهای توضیحی و ارجاعی باید نقطه گذاشت. اما اگر در پانوشت فقط نام یا اصطلاح آورده شود، نباید در پایان آن نقطه نهاد.

اگر پانوشتها کوتاه باشند و بخواهیم آنها را دنبال یکدیگر بیاوریم. فاصله میان آخر یک پانوشت و ابتدای پانوشت بعدی معمولاً دو سیسروست و در هر حال بهتر است مقداری ثابت باشد و در سراسر کتاب ثابت بماند.

در صورتی که در پایین صفحه برای تمام پانوشت یا پانوشتها جا نباشد، بقیۀ پانوشت به صفحۀ بعد برده می‌شود. در این صورت باید از نشانۀ پیکان ظریف و کوچکی هم در پایان صفحه () و نیز در شروع پانوشت در صفحه بعد () استفاده نمود.

در صورتی که در پانوشت، نقل قول وجود داشته باشد، یا ریزتر از پانوشت چیده می‌گردد، یا در گیومه گذاشته می‌شود.

در صفحه‌آرایی با چسب و قیچی، پس از پایان صفحه‌آرایی هر صفحه، با مداد در گوشۀ مشخص و ثابتی از آن شمارۀ صفحه می‌گذاریم و پس از پایان صفحه‌آرایی و کنترل صفحات، در صورتی که تغییر و جابه‌جایی نیاز نباشد، شمارۀ صفحات واقعی را با چسب در محل موردنظر می‌چسبانیم. در چسباندن سطوح کوچک مانند شماره صفحه، همزه، تشدید یا مشابه آنها، بهتر است حتی الامکان کاغذ را بزرگتر برید تا سطح تماس دو کاغذ بیشتر شود.

یکی از نکته‌های مهم در صفحه‌ آرایی کتاب، یکدست بودن کار و ثابت ماندن هر تصمیم و سلیقه‌ای در تمام کتاب است؛ به طور مثال اگر شروع یک فصل با بالای صفحه، 8 سطر فاصله دارد، در سراسر فصلهای کتاب هم دقیقاً همینطور باشد، یا اگر سر هر پاراگراف دو سیسرو داخل می‌رود، در سراسر کتاب همین‌گونه باشد.

در کتابهای علمی و درسی که معمولاً تصویر هم دارند، تصمیم‌گیری در مورد جای تصاویر باید بسیار کارربردی و منطقی باشد و تصویر نهایت نزدیکی را به متن مربوط با آن داشته باشد. باید در مورد اندازۀ تصاویر و چگونگی استقرار آنها تصمیمی ثابت بگیریم؛ مثلاً‌ باید مشخص کنیم که تصاویر وسط در وسط باشند، یا دقیقاً در سطح حروف قرار گیرند، یا وارد حاشیه شوند و تا برش ادامه یابند. شرح تصاویر هم باید با قلمی ریزتر از متن باشد و هم از نظر نحوۀ آرایش و قرارگیری در صفحه، در سراسر کتاب وضعیتی ثابت و منطقی داشته باشد. در کتابی علمی ممکن است شرح عکس به صورت وسط در وسط زیر تصاویر بیاید و در کتابی راججع به تاریخ هنر نو ممکن است شرح تصاویر از کنارۀ عکس بسته شود و طرف دیگر آن آزاد باشد که اصطلاحاً به آن راستچین یا چپچین گویند.

در کتاب تاریخ هنر یا به طور کلی تمام کتابهای مصورۀ صفحه آرایی باید خلاقیت و ابداع هنری بهره ببرد و باید در هر دو صفحۀ کنار هم، مانند یک تابلو نقاشی واحد، روابط زیباشناسانه برقرار باشد؛ این نباید به نقش کاربردی دو صفحه لطمه بزند.

در متن هر کتاب طول سطرها ثابت می‌ماند و نباید در کنار تصاویر کم شود. در واقع غیر از نقل قولها که ابتدا و انتهای آن داخل گیومه قرار می‌گیرند و طول سطرهای آن یکی دو سیسرو از متن کتاب کمتر است، در سراسر کتاب طول سطرهای متن باید ثابت بماند.

در صفحه‌آرایی کتاب باید تا حد امکان کوشش کرد که نمودار، شکلیا تصویر در محلی نزدیک به شرح آن قرار گیرد. اگر خواننده را مجبور کنیم که برای دیدن عکس یا نموداری معین چندین صفحه به عقب یا جلو برود، منطقی نیست و در موارد اضطراری هم باید این فاصله را به حداقل برسانیم.

در صفحه‌آرایی کتابهای کودکان، اصل مهم رعایت سادگی و پرهیز از پیچیدگی است. سفیدخوانی، یعنی وجود سطوح سفید غیر از حاشیه، امیر است مهم. نباید صفحات از تصویر و نوشته کاملاً پر شوند و سفیدی نداشته باشند؛ اما تقسیم این سفیدیها در صفحات باید با رعایت ضوابط و مبانی بصری باشد و بسهولت خواندن و درک مفهوم کمک کند. گروه سنی کودک نیز در نظر گرفته می‌شود و واضح است که سفیدخوانی کتاب کودک 6 7 ساله نسبت به سفیدخوانی کتابهای نوجوانان بیشتر است.

در صفحه‌آرایی، یکی از قواعدی که به دو صفحۀ مقابل هم تعادل لازم را می‌دهد و به بهبود ترکیب‌بندی دو صفحۀ مقابل هم کمک می‌کند، این است که از بالای صفحه یا کمی پایین‌تر از آن، در قسمت فوقانی صفحه، سطر اول تمامستونها در یک امتداد باشند، ولی انتهای آنها در قسمت تحتانی صفحه، در یک امتداد نباشند و هر ستون ارتفاع خاص خود را داشته باشد. به این ترتیب به نظر می‌رسد ستونها به سطر بالای صفحه‌ آویزان شده‌اند.

در صفحه‌آرایی کتاب، این روش در موارد نادری مانند پیشگفتار یک مجموعه مصور یا بعضل صفحات داخل آن کدارد، اما در روش متداول صفحه‌آرایی کتاب، ابتدا سطح حروف یک صفحه پر می‌شود و سپس صفحه‌آرایی صفحۀ بعد را شروع می‌کنند. در اینجا ارجح است انتهای ستونها که در پایین صفحه قرار می‌گیرند، نسبت به یکدیگر حالت پلکانی نداشته باشند؛ یعنی به ترتیب ارتفاع قرار گیرندۀ مگر در موارد اضطراری؛ گاهی نیز طراح ایدۀ خاصی دارد و برای تحقق یافتن آن، انتهای پایینی ستونها باید با هم شکل پلکان درست کنند.

انجام صفحه آرایی

صفحه آرایی پایان نامه